✍️ बी. एल विवश यात्री

नेपालका पहाडी जिल्ला—अछाम जस्ता भूभाग—पछिल्ला वर्षहरूमा तीव्र बसाइँसराइको चपेटामा परे। भारत र शहरतिर सपरिवार पलायन सामान्य दृश्य बन्यो। गाउँका घरहरू बन्द भए, खेतबारी बाँझिए, विद्यालयका कक्षाहरू खाली हुँदै गए। भर्खरै सम्पन्न निर्वाचनको जनसहभागिताले पनि देखायो । युवाशक्ति बाहिरियो, श्रमशक्ति घट्यो, र गाउँको चहलपहल सुस्तायो।
यो यथार्थ हो।
तर यति मात्र यथार्थ होइन।
म यो लेख निराशाको निष्कर्ष निकाल्न होइन, केही वर्षमै बदलिने सम्भावनाको अपेक्षासहित लेख्दैछु। किनकि इतिहासले देखाएको छ—मानिस सधैँ स्थायी रूपमा टाढा बस्दैन; ऊ अवसर, सम्मान र भविष्यको सुरक्षाको हिसाबले बसाइँ सर्छ। परिस्थिति बदलिँदा ऊ फर्किन पनि सक्छ।

किन तीव्र बसाइँसराइ भयो?

पहाडमा सीमित रोजगारी, कमजोर पूर्वाधार, गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको अभाव, तथा राजनीतिक अस्थिरताले परिवारहरूलाई बाहिर जान बाध्य बनायो। धेरैले भारत रोजे—निकटता र पहुँचका कारण। केहीले शहर रोजे—सन्तानको शिक्षा र रोजगारीको आशामा।

सपरिवार बसाइँसराइको लहर बढ्यो। अब कामदार मात्र होइन, श्रीमती–सन्तानसहित बसाइँ सर्ने प्रवृत्ति तीव्र भयो। यसको परिणामस्वरूप गाउँहरू खाली देखिन थाले।

तर परिवर्तनको आधार पनि तयार हुँदैछ

आज पहाडमा सडक सञ्जाल विस्तार हुँदैछ। बिजुली, मोबाइल नेटवर्क र इन्टरनेटको पहुँच बढिरहेको छ। स्थानीय तहहरूले ससाना पूर्वाधार निर्माण, कृषि सुधार, सहकारी सुदृढीकरण र उद्यमशीलता प्रवर्द्धनका प्रयास थालेका छन्।

तराई र पहाडबीच उत्पादन आदान–प्रदानको सम्भावना बलियो हुँदैछ। तराईको अन्न पहाडमा सहज रूपमा पुग्नेछ, पहाडको जैविक उत्पादन, जडीबुटी र पशुपालनजन्य सामग्री तराईको बजारमा स्थापित हुनेछ। भौगोलिक दूरी आर्थिक अवसरमा बदलिने प्रक्रिया सुरु हुँदैछ।

किन फर्किन सक्छन् परिवारहरू?

पहिलो, शहर र विदेशको जीवन सधैँ सहज हुँदैन। महँगो बसोबास, अस्थिर काम, सामाजिक एक्लोपन र असुरक्षाले धेरैलाई थकित बनाएको छ।
दोस्रो, गाउँसँग भावनात्मक सम्बन्ध टुटेको छैन। पुर्खाको घर, जमिन, समुदाय र संस्कारले मानिसलाई तानिरहेकै छ।
तेस्रो, मध्यम वर्ग सन्तुलित जीवन खोजिरहेको छ—कम खर्च, स्वच्छ वातावरण र सामाजिक सुरक्षा।
चौथो, बुढेसकालमा आफ्नै ठाउँमा शान्त जीवन बिताउने चाहना धेरैको छ।

यदि गाउँमा न्यूनतम आम्दानीको अवसर, गुणस्तरीय विद्यालय, सामान्य स्वास्थ्य सेवा र सम्मानजनक सामाजिक वातावरण सुनिश्चित भयो भने, फर्किने लहर सुरु हुनेछ।

सबै फर्किँदैनन्, तर लहर सुरु हुनेछ

यथार्थ स्वीकार्नुपर्छ—सबै सपरिवार बाहिर गएका मानिस फर्किँदैनन्। शहरमा स्थायी घर बनाएका, व्यवसाय जमाएका परिवारहरू स्थिर रहन सक्छन्। तर ठूलो संख्या त्यस्ता मानिसहरूको छ जो अवसरको प्रतीक्षामा छन्।

फर्किने प्रक्रिया एकैचोटि हुँदैन। पहिले गाउँमा बाँकी रहेका जनतालाई टिकाउने वातावरण बन्नेछ। त्यसपछि क्रमशः बाहिरिएका परिवारहरू लगानी र बसाइँका विकल्प खोज्दै फर्किनेछन्।

भविष्यको चित्र

केही वर्षपछि हामी यस्तो दृश्य देख्नेछौँ—
जाडोमा तराई बस्ने, गर्मीमा पहाड फर्किने परिवारहरू।
दुई ठाउँबीच उत्पादन, लगानी र जीवनशैलीको सन्तुलन।
गाउँका विद्यालयमा फेरि बालबालिकाको आवाज।
बाँझिएको खेतमा फेरि हरियाली।

यो केवल भावनात्मक अपेक्षा होइन; सम्भावनाको संरचना तयार हुँदैछ। आवश्यक छ—दृढ नीति, पारदर्शी प्रशासन र स्थानीय श्रम तथा उद्यमलाई प्राथमिकता।

गाउँ खाली भएको दृश्य अन्तिम अध्याय होइन। यो संक्रमणकाल हो। तीव्र बसाइँसराइपछि पुनरागमनको अध्याय सुरु हुन सक्छ—र हुनेछ।

निराशाले होइन, तयारी र सकारात्मक दृष्टिले त्यो भविष्य नजिक ल्याउन सकिन्छ।

पहाड र तराईबीचको सहकार्य, स्थानीय उत्पादनको प्रवर्द्धन, र सम्मानजनक जीवनको आधार निर्माण भएमा,
केही वर्षमै गाउँहरू फेरि भरिनेछन्।

आजको अपेक्षा भोलिको यथार्थ बन्न सक्छ—यदि हामीले त्यसलाई सम्भव बनाउने निर्णय गर्‍यौँ भने।